مدیریت بر فشارهای روحی محیط کار

امروزه مدیریت بر فشارهای روحی و روانی و به کنترل درآوردن این پدیده مخرب سهم اساسی و تأثیرگذار در روند موفقیت هر سازمان دارد. زیرا فشارهای روانی در سازمانها یکی از چالش های جدی مدیران در عصر صنعتی شدن جوامع است و بازدهی سازمان ها را تا حد زیادی کاهش داده و به تبع این موضوع موجب معضلات رفتاری و تعارض در روند انجام امور سازمانها شده است. از سوی دیگر دامنه فشار عصبی تا آنجا گسترده شده است که به صورت پدیده ای فراگیر در سازمان ها شده و تنها معدودی از سازمان ها توانسته اند با توسل به راهکارهای مناسب از آثار مخرب و زیانبار آن در امان بمانند. نگرانی افراد نسبت به کار، خانواده، فرزند، دوری اعضاء خانواده از یکدیگر، مشکلات اجتماعی، تنگناهای اقتصادی، انتظارات و توقعات سازمان ها از کارمندان، پیشرفت تکنولوژی و نگرانی مدیران از عقب ماندن از دانش روز و توقعات کارکنان دست بهم داده سبب می شوند که مدیران و کارکنان سازمان ها در طول روز همواره دچار هیجانها، تنشها، نگرانیها، بیم و امیدهای گوناگون شوند، تنش ها و هیجان هایی که گاه با توان بدنی، عصبی و روانی افراد تناسبی نداشته و با آن سازگار نمی باشد. افزون بر این از آنجا که اغلب کارکنان هر سازمان یک سوم اوقات شبانه روز خود را در محیط کار می گذرانند، فشارهای کاری می تواند یکی از مهمترین علل افسردگی جسمی و ذهنی در این افراد باشد. فردی که مورد حمله فشارهای عصبی و روحی قرار می گیرد، مسلماً در تصمیم گیری و برنامه ریزی، برقراری روابط با دیگران، شیوه اجرایی اثربخشی کار و در نهایت کارایی و بهره وری دچار مشکل خواهد شد. از همین رو، برخی از روانکاوان مجرب در راهبرد روانی سازمان ها بر این باورند که به هنگام رویارویی با فشارهای عصبی و هیجان های استرس زا اگر مدیران توان کنترل اعصاب و هیجان های خود را ندارند، بهتر است که با مدیریت صحیح اثرات آن را تحت کنترل درآورند. در این راستا ممکن است این سئوال در ذهن بسیاری از مدیران مطرح شود که چرا باید فشار عصبی سازمان را جدی گرفت و این پدیده را بررسی نمود؟ نگرش های متفاوتی در این زمینه ارائه شده است. کیت دیویس و جان نیواستورم عقیده دارند که فشارهای عصبی عبارت است از فشاری که مردم در زندگی احساس می کنند که شدت و درجه آن با توجه به تحمل پذیری افراد متفاوت است. گوردون (1998) معتقد است فشارهای عصبی به یک حالت فیزیولوژیکی و روانی اشاره دارد، یعنی هنگامی که فرد در محیطی قرار می گیرد که ناراحتی، تشویش و اضطراب داشته و احساس کند که از پا درمی آید. یکی از راهکارهای کنترل فشارهای عصبی، مدیریت این فشارها می باشد. مدیریت فشارهای عصبی به مفهوم واکنش حقیقی نسبت به مسایل زندگی به وسیله کاهش مطلوب استرس و تنشهای زیاد است. وقتی افراد با چالشهای زندگی روبرو می شوند، به تنهایی نمی توانند در مقابل استرس و تنش ها، واکنش سریع و موثری داشته باشند، اما هنگامی که در مقابل این هیجانات تفکر و عمل همراه با کنترل داشته باشند، در آن صورت می توانند عکس العمل مناسب و مؤثری ارایه دهند. بنابراین برای رویاروئی صحیح با فشارهای روحی و روانی در محیط کار سه راهکار را می توان پیشنهاد نمود: مرحله اول: جلوگیری از فشارهای عصبی و تعدیل یا حذف عوامل ایجاد کننده استرس است. در این مرحله، عوامل استرس ساز سازمانی شناسایی می شوند و اقدامات لازم در مورد حذف یا کنترل آنها صورت می گیرد. مرحله دوم: آگاهیهای مدیران و افراد سازمانها را درخصوص عوامل ایجاد کننده فشارهای عصبی ارتقاء می دهد. مرحله سوم: با توجه به علایم استرس بدخیم ناشی از فشارهای عصبی اقدام لازم برای بهبودی و ایجاد آرامش در مدیریت، کارکنان و در نهایت سازمان را پی می گیرد. در این راستا روش های متناسب برای کاهش فشارهای عصبی به منظور کمک به مدیران عبارتند از: 1- با دوستان، خانواده و دیگر گروه های ارشادی درباره نگرانی ها و فشارهای عصبی خود گفتگو کنید و از آنها کمک بگیرید. 2- 15 الی 20 دقیقه در روز با آسودگی کامل بنشینید عمیقاً نفس بکشید و به یک موضوع آرامش بخش بیاندیشید.3- یاد بگیرید و بپذیرید که شماهمه چیزها را نمی توانید تغییر بدهید و راه حل همه مشکلات در دست شما نمی باشد. 4- زمانی که عصبی می شوید قبل از هر گونه واکنش تا شماره 10 بشمارید و چند نفس عمیق بکشید! 5- برای غلبه بر فشارهای عصبی از کشیدن سیگار پرهیز کنید. 6- جهت فائق آمدن بر موقعیتهای بد تلاش کنید، راهکار مناسب برای حل معضلات را پیدا کنید. 7- مرتباً ورزش کنید و از طریق تحرک کافی و تغذیه سالم تعادل روحی و جسمی داشته باشید. 8- چنانچه فکر می کنید اضطراب دارید سعی نمائید هرطور امکان دارد آرامش خود را حفظ نمائید. 9- برای حل مسایل و مشکلات برنامه ریزی داشته باشید. 10- یاد بگیرید به آنچه که دوست ندارید و در جهت منافع اعتباری و مادی سازمان شما نمی باشد نه بگوئید و از دادن وعده و وعید احتراز کنید. 11- به یک گروه حمایتی بپیوندید و با انجام امور خیریه به احساسات انسان دوستـانه خود عمق بیشتری بخشید. 12- در صورت لزوم برای اطمینان از سلامت روحی و روانی خودبا یک مشاور یا یک فـرد متخصـص در این زمینـه دیدارکنید.

رويارويي با حجم اضافي كار

در زندگي شغلي، گاهي اوقات وضعيتي پيش مي آيد كه انسان از ازدياد كار خسته و كلافه مي شود. هيچ فكر كرده ايد چرا چنين موقعيتي پيش مي آيد؟ در اينجا به چند خطوط راهنما (!) اشاره مي كنيم كه تمسك به آنها به ظاهر سبب كاهش حجم كار و در نتيجه راحتي شما مي شود. ولي باطن امر چيز ديگري است:

 

• به كارهاي روزمره متوسل شويد: حتي در صورتي كه موقعيت به طور كامل با دفعات قبل تطبيق نكند، بپرسيد: "دفعه ي پيش در اين مورد چگونه عمل كرديم؟" يا " در توليد قبلي به چه چيز احتياج داشتيم؟" (يافتن يك شيوة معمول مانع از دشواري در تصميم گيري مي شود!)

• افق هاي زماني را كوتاه كنيد: آنچه را كه امروز ملزم به انجام آن نيستيد به فردا موكول كنيد، رسيدگي برنامه بلندمدت را تا دو هفته بعد به تعويق بيندازيد و درباره ي تعطيلات فكر كنيد؟ (تعويق تصميمات بلند مدت تر يكي از راه هاي كاهش بار اضافي كار به شمار مي رود!)

• كارها را قطبي كنيد: مشكلات را به دو نهايت سياه يا سفيد، خوب يا بد تقسيم كنيد. مثلاً به زيردست خود بگوييد: "نمي خواهم دلايل اين كار را بدانم، فقط مايلم بدانم اين كار شدني است يا نه؟!

• به چيزهاي كوچك دل خوش كنيد: هنگام اغتشاش فكري – ناشي از دست و پنجه نرم كردن با انواع مشكلات – توجه خود را به مشكلي آسان تر معطوف كرده و غرق تفكر درباره ی موضوعهاي بي اهميت شده باشيد؟ (اولويت دادن به موضوع هاي آسان حداقل موجب كاهش فشار رواني مي شود!)

• انفعالي، و نه ابتكاري، عمل كنيد: پيش از آن كه تصميم به تغيير بگيريد، به كارهاي دم دستي پرداخته، يا به جاي نفوذ بر حوادث قبل از بروز ، در زمان وقوع با آنها مواجه شويد؟ (اقدام انفعالي فهرست كارهاي در دست انجام را كاهش مي دهد، در حالي كه برخورد ابتكاري كارهاي مذكور را افزايش مي دهد!)

• آتشي شويد: در مورد كارهاي نسبتاً كم اهميت –براي نشان دادن اينكه شما هنوز صاحب اختيار  با اهميت هستيد – خشم و احساسات شديد خود را نشان دهيد. (احساساتي شدن به عنوان سوپاپ اطمينان عمل مي كند!)

• عقب نشيني كنيد: خود را به صورت فيزيكي يا روحي از مركز فعاليت كنار بكشيد. به اين صورت كه خودتان را در دفترتان زنداني كنيد، به سفري كوتاه برويد، يا چنين وانمود كنيد كه موضوع در هر حال فاقد اهميت است. (صرف نظر كردن از مشكلات، موجب اين تصور مي شود كه كار سنگيني نمانده است!)

• سخت كوشي كنيد: كار هميشگي خود را، فقط با حجم بيشتر، انجام دهيد و سخت تر و طولاني تر كار كنيد. گزارش هاي بيشتري تهيه كنيد، كميته هاي بيشتري تشكيل داده، يا بازديدهاي بيشتري انجام دهيد. (كوشش بيشتر حجم بار اضافي را كاهش مي دهد!)

• از مشكلات فرار كنيد: دست به رفتار افراطي، اغلب همراه با طنز يا بذله گويي بيجا زده يا با افراط در نوشيدن چاي ...، كشيدن سيگار ...، يا رفتارهايي از اين دست، از مشكلات فرار كنيد؟

• درهم شكنيد: از پاي درآمده و آن طور كه معمول است روانه بيمارستان شويد. (بالاترين و آخرين شكل انصراف تحميل شده به فرد!)

 

همه ی روش هاي ذكر شده، در ظاهر به نفع شما بوده و با بار اضافي كار مبارزه مي كنند. اما واقعيت اين است كه آنها يا كار را به تعويق مي اندازند، يا اينكه كارآيي نهايي يا موفقيت عمليات را كاهش مي دهند. پيداست برخي از آنها نتايج نامطلوبي براي خود شخص به بار مي آورند

 

 

 [e-mail]

دوستای خوبم منتظر نظرات شما هستم  معرفی هم بکنید تا بهتر بشناسمتون ممنون !

 

 

وی}گیهای یک مدیر خوب

 

این متن رو تقدیم می کنم به اونایی که دنبالش می گشتند

راستی نظر یادتون نره آخرش !

 

 

ویژگیهای مدیر خوب

به راستی مدیر خوب کیست و خصوصیات این مدیران چیست ؟ این یکی از موضوع هائیست که کارکنان ، سازمانها و مدیران همواره با آن روبه رو هستند. مدیر خوب کسی است که وظایف خود را کاملاً می داند و افزون بر این رئیس و مرئوس خوبی است و از کارهای خود اطلاع کافی دارد. مدیر خوب امریه صادر نمی کند، قدرت رهبری دارد و نه فقط طرز انجام کار بلکه علت انجام کار را نیز توضیح می دهد. دستورات خود را واضح و دوستانه می دهد، داد و فریاد نمی کند، تامطمئن نشود دستوراتش را فهمیده اند کار را شروع نمی کند. برنامه کار را با در نظر گرفتن اطراف و جوانب آن طرح می کند و انجام آن را به عهده اشخاص کاردان می گذارد. بدون امر و تحکم آنها را به کار وامیدارد، کار را منصفانه قسمت می کند، به کار همه کارکنان خود می رسد، صادقانه قضاوت می کند و استحقاق را تنها مبنای قضاوت قرار می دهد، وضع هر فرد را برایش تشریح می کند. از مساعی صادقانه و کاری که بالاتر از متوسط است قدردانی می کند. کارکنانی را که استحقاق تشویق دارند منظور می دارد، در مواردی که کار بد انجام می گیرد یا با شکست روبه رو می شود تحقیق می کند و فقط شخص مسئول را مواخذه می کند. در تنیبه کارکنان خود منصفانه رفتار می کند، افراد را در حضور سایرین تنبیه نمی کند، توبیخ را بیطرفانه و با تحقیق کافی اجرا می کند، و به کارمند فرصت می دهد تا تمام قضیه را از نظر خود شرح دهد، در موقع تنبیه و اقدام انضباطی عصبانی نمی شود. مراقبت می کند کارکنانی که جدیداً استخدام و یا منتقل شده اند به طور صحیح انجام کار را بیاموزند و دقت می نماید کلیه ابزار و امکانات لازم در دسترسشان قرار گیرد، با کارکنان جدید به گونه ای رفتار می کند که احساس غربت ننمایند. مقررات کار و خط مشی شرکت را منصفانه تفسیر می کند، نه در برابر شکایات بیجا تسلیم می گردد و نه شکایات بجا را نادیده می انگارد. به تمام شکایتها با دلسوزی گوش فرا می دهد. به کارکنان خود علاقه شخصی نشان می دهد، نسبت به افراد مافوق و مادون وفادار بوده و مسئولیت را با میل می پذیرد، مسئولیت را به گردن دیگری نمی اندازد و در موارد لزوم حاضر است برای دفاع از حق کارکنان به همه مقامات بالاتر مراجعه نماید.ضمن پایبند بودن به وعده های خود چیزی را که نمی تواند انجام دهد قول و وعده نمی دهد. فکرش باز است ، با استقبال از پیشنهادات درباره آن با کارمندان بحث می کند. مدیر خوب حضور مستمر در محل کار دارد و همیشه می شود او را ملاقات نمود.کارکنان را تشویق می کند تا هر اشکالی دارند به او مراجعه کنند. اصولی که رؤسا می باید راهنمای خود قرار دهند 1ـ سازمان صحیح اولین شرط ایجاد رابطه با کارکنان است . 2ـ سرنوشت افراد را نباید به دست یک نفر سپرد. 3ـ باید بین نرمی و سختی حد متوسط را مراعات کرد. 4ـ هر کارمندی باید بداند رئیسش درباره او چه نظری دارد و چرا؟ 5 ـ نباید کار را برای خوش آمد زیر دستان یا اشخاص بالا دست انجام داد. 6ـ باید به اصول اخلاقی پایبند بود و آنها را به کار بست . 7 ـ فقط هر وقت صلاح باشد باید از سوابق پیروی نماید. 8 ـ باید وعده کارهای فوری را کم کرد نه این که بر آنها افزود. 9ـ پاداش باید به کار مفید داده شود. در روابط خود با کارکنانتان در نظر داشته باشید که هیچ کس از تحکم خوشش نمی آید. عزت نفس زیر دستانتان را پایمال نکنید. کاری کنید که به شما احترام بگذارند و ایمان پیدا کنند، فقط در این صورت نتیجه کار مطابق انتظار شما خواهد بود.اشخاص برای کسی از دل و جان کار می کنند که دوستش بدارند. برای این که کارکنانتان شما را دوست بدارند با آنها نزدیک شوید، صحبت کنید و مشکلات آنها را حل نمائید فراموش نباید کرد که بشر ذاتأاحساساتی است ، احساسات و وضع اجتماعی کارکنانتان را همواره در نظر داشته باشید از این رو از انتقاد در انظار و هر عمل دیگری که احساسات آنها را جریحه دار کند بپرهیزید. همه می خواهیم به ما اهمیت بدهند،از زیر دستانتان نظر بخواهید و به آنها نشان دهید که به عقیده شان احترام می گذارید، همه می خواهیم در جریان باشیم . حقایق را در اختیار کارکنانتان بگذارید. آنها را از آنچه پیش خواهد آمد قبلا آگاه کنید. از این راه می توان شایعات را بی اثر کرد، اشخاص با هم فرق دارند بنابراین با هر کس مطابق وضع و روحیه خاص او رفتار کنید. ارزش کار هر کس را به طریق خاصی می توان بالا برد، آن طریق را پیدا کنید. قضاوت منصفانه را همه کس گردن می نهد. همه جوانب کار را رسیدگی کنید، بعد تصمیم بگیرید و به جای خود تمجید و به وقت خویش انتقاد کنید، افراد میل دارند از رؤسای خود تقلید کنند، برای کارکنان خویش سر مشق باشید. به رؤسای زیر دست خود حسن سلوک را بیاموزید، آسانترین راه حل مسائل مربوط به کار جلوگیری از ایجاد آنها است . محیط سالم و مساعدی برای کار به وجود بیاورید. مشکلات را پیش بینی و پیشگیری کنید،از آنجا که تأمین زندگی کارکنان شرط کافی نیست لذا بازده کار بیشتربه وضع روحی افراد نیز بستگی دارد، پس روحیه ها را تقویت نمایید. مسئولیت ها و اختیارات مدیر 1ـ مسئولیت باید کلاً و کاملاً قبول و یا رد شود. 2ـ ممکن است مسئولیت را کاملاً تفویض کرد ولی نمی توان از آن طفره رفت . 3ـ مسئولیت نهایی قابل تفویض و تقسیم نمی باشد. 4ـ همیشه مسئولیت باید با اختیارات کامل همراه باشد. 5ـ کسی که مسئولیت را بر عهده دارد باید بداند که از او چه انتظاراتی دارند و بداند که تنها او مسئول است . 6 ـ تفویض مسئولیت باید متناسب با توانائی شخص باشد. 7ـ مسئولیت اجرای کار باید به کسی محول شود که کار را به سر انجام می رساند. مسئولیت ها و اختیاراتی که نمی شود در انجام آنها کوتاهی کرد 1ـ تعیین شخص مناسب برای کار موردنظر. 2ـ هماهنگ ساختن قسمتهای مختلف کار. 3ـ خوب نگهداشتن روحیه کارکنان . 4ـ رسیدگی به شکایات . 5 ـ حفظ انضباط کاری 6ـ تهیه برنامه کار 7ـ اصلاح روشهای کار 8 ـ همکاری با روسا. 9ـ رسیدگی به اختلافات بین کارکنان . 10ـ دادن اطلاعات لازم به کارکنان . 11ـ تعیین نوع و میزان محصول . 12 ـ تربیت زیر دستان . دردسرهای سرپرست در اینجا به چند نمونه از انواع گوناگون دردسرهای یک مدیر اشاره می شود. این دردسرها را فقط با رفع علل آن می توان برطرف کرد: ـ دردسر کارکنانی که دستورات را درست اجرا نمی‌کنند. ـ دردسر کارکنانی که دیر می آیند و زیاد غیبت دارند. ـ دردسر کارکنانی که کار ناقص انجام می دهند، یا کارکنانی که نسبت به کاربی علاقه اند، و کارکنانی که تغییرات را نمی پذیرند. چاره دردسرهای مدیر برای اجراء صحیح دستورات ـ دستور را دقیق ، صریح ، واضح ، کامل و ساده بدهید. حتی الامکان علت دستور را ذکر کنید، دستور را آن قدر تکرار کنید تا کارکنان بفهمند و در صورت لزوم دستور کتبی صادر کنید. در موقع صدور دستور شخصیت کارکنان را خرد نکنید. فراموش نکنید غالبا علت انجام کار غلط دستور غلط است . برای بررسی روحیه کارکنان بی علاقه بیشتر به آنها توجه و با آنها صحبت کنید، علاقه آنها را بر انگیزید، تاکید کنید کار بهتر سبب ترقی بیشتر است . برای جلب همکاری کارکنان ، خودتان سرمشق باشید. با خلوص نیت در کارکنان ایجاد اعتماد نمائید، بدبین و کینه توز نباشید، کاری کنید که احترامتان محفوظ باشد، نشان بدهید که همکاری برای طرفین مفید است ، اگر رنجش و کدورت و نارضایتی هست رفع کنید، به این اصل معتقد باشید که افراد بیشتر خوبند تابد. قابلیتهای لازم برای مدیران : تنظیم برنامه کار خود و دیگران ، طراحی فعالیت موجود در حیطه نظارت مربوطه ، کشف استعدادهای ویژه افراد و فراهم آوردن امکانات رشد آنها از طریق دوره های کار آموزی و آموزشی ، تصمیم گیری با استفاده از اصول و روشهای تجزیه و تحلیل مشکلات ، حل اختلاف افراد تحت نظارت ، ایجاد و حفظ هماهنگی با دیگر سرپرستان ، ترغیب کارکنان و قبول مسئولیت بیشتر، استفاده از تشویق و تنبیه به عنوان عوامل انگیزش ، بررسی مراحل روش کار، ساده کردن کار و تخمین زمان لازم برای انجام کار، ایجاد روابط سازنده با گروههای کارگری و کارمندی ، انجام مصاحبه استخدامی ، انجام ارزشیابی عملکرد کارکنان ، نظارت بر کنترل فعالیتها و برنامه ها، شناسایی شخصیت و درک علل رفتارهای کارکنان ، توانایی استفاده از کامپیوتر در امور اداری مالی و عملیاتی مربوط به واحد خود، توانایی تنظیم گزارشهای لازم درباره وضعیت واحد تحت سرپرستی ، تنظیم بودجه جاری و عملیاتی واحد مربوطه.

 

شبکه شتاب، شتاب بيشتري مي‌گيرد

تقريباً از سال 1379 سيستم شتاب يا همان شبکه تبادل اطلاعات بانکي پايه‌ريزي شد، ولي در عمل از مرداد ماه سال 1381 اين طرح به مرحله اجرا در آمد رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات: در واقع ما خدمات کارت را به مشتريان بيرون از محل شعب بانک‌ها ارايه مي‌دهيم و اين محدود به دستگاه‌هاي خودپرداز و پايانه‌هاي فروش است دکتر پژويان: استفاده از شبکه شتاب در سيستم بانکي کشور از باعث سرعت بيشتر در انجام عمليات بانکي و امور مشتريان در دسترسي به خدمات بانکي و صرفه‌جويي در زمان معطلي مشتريان در پشت باجه‌هاي بانکي مي‌شود مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي:"امروزه نمي‌توانيم مشتريان بانک‌ها را به همان شيوه سنتي معطل فعاليت‌هاي باجه‌اي کنيم و بانکداري الکترونيک يک خواسته منطقي براي مشتريان بانک‌ها محسوب مي‌شود رئيس امور شعب بانک رفاه کارگران استان آذربايجان شرقي:" استفاده از سيستم شتاب اگرچه براي افراد باسواد بسيار سودمند است، ولي براي افرادي که سواد کمتري دارند و قادر به استفاده از اين سيستم نيستند دشوار است در کشور ما هم شنيده‌‌ها حاکي از آن است که شبکه شتاب در حال اتصال به شبکه بحرين است. از اين طريق افرادي که عضو شبکه شتاب هستند مي‌توانند در مسافرت‌هاي خودبه کشورهاي حوزه خليج فارس از خدمات کارت استفاده کنند  بانک در انسداد مشتريان بانکي و تراکم‌ کاري گير افتاده است. . . مشتريان زيادي هر روز در حيرت اين حجم انبوه مبادلات پولي و بانکي در طول صف‌هاي پشت پيشخوان باجه‌هاي دريافت و پرداخت بانک اين پا و آن پا مي‌کنند تا هر چه سريعتر نوبت‌شان فرا رسد، ثانيه‌هايي که پرشتاب مي‌گذرند. . . بي‌نظمي لجام گسيخته. . . اعتراض پشت اعتراض. . .: "آقا نوبت من است! . . . خانم نوبت شماست. . .! " گويي حجم انبوه ترافيک مبادلات پولي و بانکي در فشردگي مشتريان بانک که هر روز بر تعدادشان افزوده مي‌شود گم شده است. مشترياني که در اين بي‌نظمي لجام گسيخته و در اين تجمع انبوه در بانک چشم دوخته‌اند تا هر چه سريع‌تر نوبت‌شان برسد و شمار زمان‌هاي از دست رفته آنها که در پشت باجه‌هاي دريافت و پرداخت هر روز لحظه شماري مي‌کنند. . . به ميليون‌ها وقت - ساعت زمان از دست رفته مي‌رسد. . . اين همه درحالي است که در دنياي بانکداري نوين امروزه قواعد و قوانين در کشورهاي خارجي تحت عنوان بانکداري نوين شکل گرفته که ما هم ناگزيريم به تبع آنها حرکت کنيم. شبکه تبادل اطلاعات بانکي - شتاب - هم در ايران در همين راستا شکل گرفته است. در دنياي بانکداري نوين امروزه بانک‌ها براي آنکه بتوانند به صورت شبکه‌اي خدمات بانکي گسترده‌تري را به مشتريان خود ارايه دهند، سيستم بانکداري الکترونيک، سيستم‌هاي online و استفاده از خدمات خود‌پرداز از طريق کارت‌هاي هوشمند اين امکان را براي بهره‌برداران امور بانکي فراهم آورده است که بتوانند از طريق شبکه‌اي با يکديگر ارتباط برقرار کنند و خدمات بانکي مورد نياز خود را دريافت دارند. براساس سنتي که در بانکداري الکترونيک دنيا حاکم است با شکل‌گيري اين شبکه‌ها تبادل مالي ميان سوئيچ‌هاي دو بانک مختلف يا چند بانک انجام مي‌شود، اما ضرورت دارد که همه آنها به يک سوئيچ مرکزي برسد. به بيان ديگر، کارشناسان امور بانکي معتقدند در حقيقت بايد سوئيچ واسطي ميان همه بانک‌ها قرار گيرد تا بتواند اين کار را انجام دهد. در حال حاضر اين سوئيچ واسط در کشور ما به نام "شتاب" است که از ترکيب حروف اول کلمات "شبکه تبادل اطلاعات بانکي" مشتق شده است.  شکل‌گيري شبکه شتاب از آغاز تا امروز:  در کشور ايران  استفاده از بانکداري الکترونيک با همين فلسفه وجودي شکل گرفت، چرا که راهي جز استفاده از شبکه تبادل اطلاعات بانکي وجود نداشت. در حقيقت تقريباً از سال 1379 سيستم شتاب يا همان شبکه تبادل اطلاعات بانکي پايه‌ريزي شد، ولي در عمل از مرداد ماه سال 1381 اين طرح به مرحله اجرا در آمد. در ابتداي شکل‌گيري اين شبکه، بانک صادرات ايران و بانک کشاورزي آغازگر اين اتصال شبکه‌اي بودند. به گفته کارشناسان امور بانکي، در حال حاضر سوئيچ واسط ميان کليه بانک‌ها به بانک مرکزي متصل است و دارندگان کارت هوشمند در صورت اتصال به دستگاه‌هاي پذيرنده کارت مي‌توانند فارغ از اينکه در بانکي حساب داشته يا نداشته باشند، خدمات گرفته و در نهايت تسويه حساب‌هاي في‌مابين اين شبکه‌ها برعهده يک گروه است که در ابتداي شکل‌گيري بانک صادرات اين تسويه حساب‌ها را انجام مي‌داد، اما از ابتداي سال 1382 در حقيقت ماهيت اين سوئيچ واسط که به عنوان سوئيچ مياني شناخته مي‌شود، در اختيار بانک مرکزي قرار گرفت. از آن تاريخ به بعد بانک‌هاي مختلف کشور براساس الزاماتي که از سوي بانک مرکزي از نظر قانون و دستورالعمل و نيز فني و اجرايي مطرح بود، به تدريج به شبکه تبادل اطلاعات بانکي پيوستند. در حال حاضر شبکه شتاب يا همان شبکه تبادل اطلاعات بانکي بیش از 12 عضو دارد که شامل همه بانک‌هاي تجاري، دولتي، خصوصي و حدود دو مؤسسه داراي مجوز از بانک مرکزي است. به اعتقاد صاحبنظران به طور کلي شکل‌گيري بانکداري الکترونيک بر مبناي آن است که همه مشتريان بانک‌ها بتوانند در شعب متصل به يکديگر خدمات بگيرند و با اتصال به اين شبکه قابليت آن وجود دارد که با پايانه‌هاي نصب در شعب خدمات بانک‌هاي مختلف به ساير بانک‌ها نيز ارايه شود. محمدرضا محموديان رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات ايران درخصوص شعبي که در اين شبکه گسترده وصل هستند و نحوه فعاليت آنها مي‌گويد:" در حقيقت شعبه‌اي به مفهوم قبلي آن به اين شبکه ارتباطي ندارد، بلکه يک دستگاه که به اصطلاح دستگاه پذيرنده کارت ناميده مي‌شود و شامل ماشين‌هاي خود‌پرداز و ATM، پايانه‌هاي پول يا POS يا پايانه‌هاي فروش بدون داشتن بخش چاپ صورتحساب (که در شعب به عنوان پايانه‌هاي pin pad مورد استفاده قرار مي‌گيرد) است." وي تصريح مي‌کند:"در واقع ما خدمات کارت را به مشتريان بيرون از محل شعب بانک‌ها ارايه مي‌دهيم و اين محدود به دستگاه‌هاي خودپرداز و پايانه‌هاي فروش است."   خلاءنسبي سيستم شتاب در بازار:  اگرچه اين آمار با توجه به طرح‌هاي توسعه‌اي بانک‌ها همه روزه در حال افزايش است، اما براساس آماري که بانک مرکزي منتشر کرده، در مجموع ظرفيت نصب حدود 300 هزار دستگاه pos در کشور برآورده شده است و آمارهاي موجود بيانگر آن است که تقريباً در کل بازار خلاء نسبي وجود دارد. رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات ايران در اين‌خصوص مي‌گويد:"کليه بانک‌هاي کشور از جمله بانک صادرات طرح‌هاي توسعه‌اي را براي گسترش اين شبکه‌ها در دست اجراء دارند، به نحوي که هم دستگاه‌هاي پذيرنده کارت و هم دستگاه‌هاي خود‌پرداز در سطح کشور به حدي برسد که نسبت‌هاي لازم براي برقراري سطح پوشش در کل جامعه را به‌وجود آورند و از اين رو همه بانک‌ها مکلف هستند براي توسعه اين شبکه‌ها اقدامات لازم به عمل آورند." وي در مورد نحوه فعاليت بخش خصوصي در اين شبکه نيز خاطرنشان مي‌کند:" اين شرکت‌ها تحت عنوان p.s.p يا ارايه‌دهندگان خدمات پرداخت با مجوز بانک مرکزي شکل گرفته‌اند و مقرر شد، آنها نيز در توسعه نصب و راه‌اندازي و نيز پشتيباني اين شبکه مشارکت کنند." محموديان ابراز اميدواري کرد با مشارکت بخش خصوصي و با همکاري بانک‌هاي دولتي مراحل توسعه‌اي شبکه تبادل اطلاعات بانکي با سرعت بيشتري به انجام شود.    مزاياي شبکه شتاب:  بدون شک فن‌آوري استفاده از کارت‌هاي هوشمند در بانکداري الکترونيک براي انجام دادن امور بانکي در کوتاه‌ترين زمان ممکن، توسعه بزرگي در زمينه خدمت رساني به مشتريان بانک‌ها تلقي مي‌شود. از اين رو شايد بتوان از شبکه شتاب در سطح کشور به عنوان يک تغيير در بدنه بانکي کشور ياد کرد. دکتر جمشيد پژويان، نظريه‌پرداز امور اقتصادي معتقد است:" استفاده از شبکه شتاب در سيستم بانکي کشور از باعث سرعت بيشتر در انجام عمليات بانکي و امور مشتريان در دسترسي به خدمات بانکي و صرفه‌جويي در زمان معطلي مشتريان در پشت باجه‌هاي بانکي مي‌شود و از اين رو رضايتمندي مشتريان بانک‌ها نيز افزايش خواهد يافت." ناصر شريعتي رئيس اداره امور شعب بانک رفاه کارگران استان آذربايجان شرقي نيز در مورد مزاياي استفاده از اين سيستم مي‌گويد:"در حال حاضر با استفاده از اين شبکه مراجعه مشتريان به بانک‌ها کاهش يافته و آنان مي‌توانند خدمات بانکي را بعد از وقت اداري و در تمامي ساعات شبانه روز دريافت کنند. دکتر پژويان استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي بر اين نکته نيز تأکيد دارد:" در صورتي‌که هزينه زمان از دست رفته مشتريان را در پشت باجه‌هاي بانکي محاسبه کنيم، استفاده از کارت‌هاي هوشمند در سيستم بانکداري الکترونيک دستاورد پولي بزرگي نيز محسوب مي‌شود." ايرج نديمي مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي و رئيس کميته سياست‌هاي تجاري درخصوص مهم‌ترين دستاوردهاي استفاده از شبکه شتاب مي‌گويد:"امروزه نمي‌توانيم مشتريان بانک‌ها را به همان شيوه سنتي معطل فعاليت‌هاي باجه‌اي کنيم و بانکداري الکترونيک يک خواسته منطقي براي مشتريان بانک‌ها محسوب مي‌شود. از اين رو نبايد ترديد کرد که بانکداري الکترونيک امروزه از خواسته‌هاي اصلي همه مشتريان بانک‌ها است." به اعتقاد وي هر اندازه مراجعه شهروندان را در ساعات خاصي به باجه‌هاي خاص و بانک‌هاي محدود کاهش دهيم در عمل به جلب رضايتمندي و جذب نقدينگي و سرعت خدمات‌‌دهي کمک کرده‌ايم؛ ضمن اينکه از تراکم جمعيتي در شعب بانک‌ها نيز کاسته مي‌شود.  امنيت سيستم شبکه شتاب چقدر است؟  گذشته از مزاياي بي‌شمار استفاده از خدمات شبکه گسترده شتاب شايد بتوان به مقوله امنيت اين سيستم به عنوان عمده‌ترين معايب آن ياد کرد. دکتر پژويان صاحبنظر امور اقتصادي در اين‌خصوص مي‌گويد:" با گسترش استفاده از کارت‌هاي هوشمند در شبکه شتاب مسائل و مشکلات امنيتي و سوءاستفاده از اين کارت‌ها با شدت بيشتري به وجود مي‌آيد و شايد اين موضوع هم‌اکنون يکي از معضلات عمده جوامع توسعه يافته است." به بيان ديگر شايد بتوان گفت دسترسي برخي افراد سودجو به طرق مختلف به کد بانکي آنها‌ باعث برخي برداشت‌ها و نقل و انتقالات غير قانوني مي‌شود و اين دلنگراني همواره در ميان تک‌تک استفاده‌کنندگان کارت‌هاي هوشمند حساب‌هاي سپرده بانکي وجود دارد. در اين خصوص رئيس امور شعب بانک رفاه کارگران استان آذربايجان شرقي معتقد است:" استفاده از سيستم شتاب اگرچه براي افراد باسواد بسيار سودمند است، ولي براي افرادي که سواد کمتري دارند و قادر به استفاده از اين سيستم نيستند دشوار است. از اين رو بايد سيستم به گونه‌اي طراحي شود که قابليت استفاده و دسترسي براي کليه افراد جامعه را داشته باشد." به نظر ايرج نديمي مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي بايد شرايطي فراهم کرد که بيش از 90 درصد مراجعات مردم به بانک‌ها با روش‌هاي الکترونيکي انجام شود و در اين خصوص ميزان دريافت و پرداخت مردم از بانک‌ها نيز تحت تأثير اين روش قرار گيرد. وي تأکيد مي‌کند:" بايد با استفاده از اين روش هر فرد بتواند بدون محدويت‌هاي پشت‌باجه‌اي از حداکثر خدمات در همه بانک‌هاي دولتي و خصوصي بهره‌مند شود." به گفته وي اين طرح مي‌تواند با گسترش و فراگيري بيشتري از نظر تعداد بانک‌ها و تنوع بيشتر آنها رضايتمندي مشتريان بانک‌ها را جلب کند. وي کاهش هزينه‌هاي ترافيکي و به حداقل رساندن هزينه ارايه خدمات را از جمله امتيازهاي اين سيستم برشمرد و تأکيد مي‌کند:" خدمتي که منجر به ايجاد آرامش و رضايتمندي مردم، بهينه سازي مصرف سوخت و بسياري از ظرفيت‌هاي ديگر شود، به طور قطع قدرت سرمايه‌گذاري بيشتري نيز در آن وجود دارد." اما محموديان يکي از متوليان اصلي اجراي طرح گسترش شبکه شتاب در بانک صادرات ايران معتقد است:" اگرچه در ابتداي سال‌ جاري راه‌اندازي اين شبکه تاکنون هيچ کارمزدي از مردم دريافت نشده است،اما به تدريج که به جلو پيش مي‌رويم، مباحث مربوط به کارمزدي شدن اين خدمات نمود بيشتري مي‌يابد." اگرچه وي بر اين نکته نيز تأکيد دارد ميزان کارمزدي که به استفاده کنندگان از اين سيستم تعلق مي‌گيرد ميزان ناچيزي خواهد بود که البته هنوز ميزان آن اعلام نشده است و مردم هم‌اکنون از خدمات گسترده اين شبکه به طور رايگان استفاده مي‌کنند.   نگاه به آينده:  به گفته صاحبنظران در حال حاضر کشورهاي پيشرفته که سال‌ها است تجربه استفاده از عمليات سيستم بانکداري الکترونيک را در شبکه بانکي خود دارند با تغييراتي در ساختار کارت‌ها و افزودن برخي علايم، اين امکان را براي بهره‌برداران اين سيستم و مشتريان خود فراهم کرده‌اند که افراد مي‌توانند حتي با اثر انگشت خود تأييديه استفاده از کارت را بگيرند. اينکه با شکل‌گيري اين سيستم در اغلب کشورهاي توسعه يافته بيشتر نقل و انتقالات پولي از اين طريق انجام مي‌شود. علاوه بر اين شايد يکي از مهم‌ترين مزاياي استفاده از اين سيستم در کشورهاي پيشرفته امکان استفاده از آن در ساير کشورهايي است که به سوئيچ مرکزي آن متصل هستند. در اين قبيل کشورها سيستم‌هاي امنيتي و حفاظتي در استفاده از اين قبيل کارت‌ها نيز پيشرفته‌تر است. در کشور ما هم شنيده‌‌ها حاکي از آن است که شبکه شتاب در حال اتصال به شبکه بحرين است. از اين طريق افرادي که عضو شبکه شتاب هستند مي‌توانند در مسافرت‌هاي خودبه کشورهاي حوزه خليج فارس از خدمات کارت استفاده کنند. محموديان رئيس اداره خدمات کارت بانک صادرات در اين‌ خصوص مي‌گويد:" اين اقدام حدود دو سال است که از سوي بانک مرکزي در حال مذاکره، پيشگيري و بررسي است. با اجرايي شدن آن کشورهايي که به سوئيچ بحرين وصل هستند از جمله کشورهاي حوزه خليج فارس، به ويژه امارات متحده عربي و احتمالاً عربستان از اين طريق زير پوشش قرار مي‌گيرند و دارندگان کارت شتاب مي‌توانند به راحتي تا سقف 300 دلار از آنجا ارز محلي دريافت کنند که کارمزد آن نيز معادل 5 ريال سعودي است. " وي مي‌افزايد:" اين خدمات به صورت اتوماتيک از طريق بانک مرکزي در زمينه‌هاي مسائل مربوط به تسويه حساب، خريد و فروش ارز صورت مي‌گيرد و تنها انعکاس ريالي آن در حساب‌هاي مشتريان بانک منظور مي‌شود. علاوه بر اين دارندگان کارت‌هاي سوئيچ بحرين نيز مي‌توانند در ايران از ريال ايران استفاده کنند." با وجود اين به گفته ايرج نديمي مخبر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي در حال حاضر شايد عمده‌ترين مباحث مطرح شده در اين کميسيون مربوط به بازنگري در عمليات پولي و بانکي و يا نرخ سود است و هنوز هيچ تصميم ويژه‌اي درخصوص مسائل مرتبط با سيستم شتاب در اين کميسيون نگرفته است. به تعبير ديگر کميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي هنوز در خصوص اين طرح نظر ويژه‌اي اعلام نکرده است. پس همچنان ما منتظر شتاب بيشتر متوليان امور بانکداري الکترونيک در اجراي بهينه‌تر و گسترده‌تر شبکه تبادل اطلاعات بانکي مي‌مانيم. . . شايد اين روزها شبکه شتاب، شتاب بيشتري به خود گيرد!